Wersja tekstowa
Ocena trwałej korzyści a upraszczanie schematu leczenia
Flavio Guzman, M.D.: Grupa robocza porządkuje deprescribing stymulantów u dorosłych z ADHD w trzech głównych obszarach: skuteczność, szkodliwość i niewłaściwe stosowanie. Jak w praktyce Pan decyduje, czy pacjent nadal potrzebuje stymulantu?
David Goodman, M.D.: W praktyce klinicznej zastanawiamy się, czy pacjent przyjmuje lek, czy rzeczywiście musi go przyjmować, a jeśli tak, jaką korzyść ten lek zapewnia. Ocenia się zmniejszenie nasilenia objawów, ale co ważniejsze, poprawę funkcjonowania w ciągu dnia.
Gdy pacjent przyjmuje lek od dłuższego czasu, należy rozważyć, czy lek nadal spełnia swoją rolę, czy też można go odstawić (deprescribing).¹ Na przykład pacjent może już nie potrzebować leku, jeśli przyjmuje go od pewnego czasu i:
- Jego wymagania życiowe zmniejszyły się.
- Psychoterapia pomogła mu rozwinąć umiejętności zarządzania czasem i organizacji.
Omówmy najpierw kwestię niewłaściwego stosowania, ponieważ jest ona specyficzna dla stymulantów. W pozostałych opracowaniach dotyczących deprescribingu, obejmujących leki przeciwdepresyjne, stabilizatory nastroju, leki przeciwpsychotyczne i lit, pacjenci nie poszukują tych leków w celu ich niewłaściwego stosowania ani nadużywania.
Niewłaściwe stosowanie dotyczy specyficznie leków stymulujących. Uwzględniliśmy je, aby zwrócić uwagę klinicystów na to, że pacjenci mogą nie przyjmować leku zgodnie z zaleceniami.²
Omawiając deprescribing, proszę nie zakładać, że opowiadam się za tym, by pacjenci w ogóle nie przyjmowali leków psychotropowych. Tak nie jest.
Jednak w dobie polifarmakoterapii pacjenci przyjmują trzy, cztery, pięć, a nawet sześć leków psychiatrycznych. Pytanie brzmi, czy każdy z nich nadal służy celowi, w jakim został pierwotnie przepisany.
Możliwe też, że lekarz zdecydował się nie zmieniać ustalonego schematu i kontynuował leczenie, nie zastanawiając się, czy schemat można uprościć.
Pobierz PDF i inne pliki
Jak środowisko kształtuje upośledzenie funkcjonowania w ADHD
Flavio Guzman, M.D.: Samo ADHD tak naprawdę się nie zmienia, ale zmienia się kontekst życiowy. Jak Pan ocenia interakcję między zaburzeniem a wymaganiami życiowymi, decydując, kto potrzebuje leczenia farmakologicznego?
David Goodman, M.D.: Chodzi o interakcję środowiska z zaburzeniem. Istnieje spektrum nasilenia zaburzenia oraz spektrum wymagań poznawczych wynikających z czynników środowiskowych.
Obie te składowe wpływają na stopień upośledzenia funkcjonowania i na poziom dyskomfortu odczuwanego przez pacjenta.
Pacjent z ADHD, który nie znajduje się w sytuacji o wysokich wymaganiach, może potrzebować leczenia farmakologicznego lub nie. Może radzić sobie z objawami dzięki:
- technikom organizacyjnym,
- zarządzaniu czasem,
- ustalaniu kolejności zadań.
Wspierający i wyrozumiały partner, małżonek lub współpracownik może również zapewnić, że tak powiem, środowiskowe dostosowania.
Jeśli jednak wymagania rosną, nawet stosunkowo łagodne ADHD może przekroczyć zdolność danej osoby do skutecznej kompensacji. W takiej sytuacji objawy powodują bardzo uciążliwe upośledzenie funkcjonowania, ponieważ wymagania przekroczyły możliwości kompensacyjne.
Dlatego tak ważne jest, by zapytać pacjentów, dlaczego zgłaszają się właśnie teraz. Weźmy 32-letnią kobietę zgłaszającą problemy poznawcze, która obejrzała film na TikToku lub YouTube i uważa, że ma ADHD.
Należy zapytać ją, dlaczego przychodzi właśnie teraz, a następnie zebrać wywiad dotyczący dzieciństwa. Jeśli w dzieciństwie występowały objawy, odpowiedź na pytanie „Dlaczego teraz?” nabiera znaczenia, ponieważ wskazuje, które czynniki środowiskowe wywarły na pacjentkę taką presję, że nie jest ona już w stanie kompensować swoich trudności.
Ponowna ocena założeń dotyczących leczenia przez całe życie
Flavio Guzman, M.D.: U stabilnego dorosłego pacjenta, u którego ADHD się utrzyma, co skłania Pana do ponownego zastanowienia się nad potrzebą stosowania stymulantu?
David Goodman, M.D.: Zgadza się, to zaburzenie nie zniknie. Ludzie mają tendencję do postrzegania tych zaburzeń monolitycznie.
Zakłada się, że skoro ma się to zaburzenie, to będzie się je mieć do końca życia, będzie ono powodować upośledzenie funkcjonowania, a zatem trzeba do końca życia przyjmować to, co przynosi poprawę. Musimy zmodyfikować to podejście, tak aby było bardziej zniuansowane i uwzględniało wymagania życiowe pacjenta oraz poziom jego dyskomfortu.
Oznacza to omówienie tej kwestii bezpośrednio z pacjentem. Na przykład: „Od pięciu lat jest Pan stabilny na tym leku, więc sprawdźmy, czy nadal spełnia on swoją rolę”.
Pobierz PDF i inne pliki
Uzasadnienie stopniowego odstawiania
Flavio Guzman, M.D.: Gdy Pan i pacjent uzgodnicie, że nadszedł czas na próbę odstawienia stymulantu, jakie są założenia przyjętego przez Pana sposobu zmniejszania dawki?
David Goodman, M.D.: Zmniejsza się dawkę stopniowo, aby ustalić, przy jakiej dawce objawy powracają, jednocześnie ograniczając prawdopodobieństwo wystąpienia objawów odstawienia związanych z redukcją dawki.
Pacjenci często sami przeprowadzają taki eksperyment bez wiedzy lekarza. Dwa typowe scenariusze:
- Jadą na urlop, zapominają o leku na dwa tygodnie i po powrocie mówią: „Czuję się dobrze. Nie muszę brać tego leku”. Taka sytuacja wymaga rozmowy.
- Jadą na urlop, zapominają o leku, a trzy dni później dostaję telefon: „Żona mówi mi, że jestem drażliwy, nie mam żadnej motywacji i ucinam sobie drzemki po południu, czego nigdy wcześniej nie robiłem”. To są objawy odstawienia.
Trzeba to rozróżnić. Najlepszym sposobem ograniczenia prawdopodobieństwa wystąpienia objawów odstawienia jest powolne zmniejszanie dawki.
W ADHD pacjent, który nie przyjmuje leku od roku, może do niego wrócić, jeśli wymagania wzrosną, na przykład po awansie. Dobre funkcjonowanie bez leku nie oznacza, że pacjent nie może wznowić leczenia, jeśli wymagania życiowe zaczną przekraczać jego zdolność kompensacji.
To powiedziawszy, osoba z ADHD powinna przyjmować lek regularnie każdego dnia, aby funkcjonować optymalnie. Nie powinna decydować każdego ranka, czy go przyjąć, w zależności od tego, co ma tego dnia do zrobienia.
Gdy pacjenci tak postępują, przyjmują lek ze względu na wydajność, a nie z powodu ADHD. Biorą go, aby wykonać pracę, nie zdając sobie sprawy, że współmałżonek, rodzina i współpracownicy muszą radzić sobie z nimi, gdy są bez leku.
Ma to zarówno konsekwencje społeczne, jak i konsekwencje dla wydajności. Osoby z ADHD często koncentrują się na wydajności, a mniej na sferze społecznej, ponieważ ich zdolność do samoobserwacji jest zaburzona.
Mogą nie zdawać sobie sprawy, że w sytuacjach społecznych zachowują się w sposób zakłócający, natrętny lub problematyczny.
Schemat stopniowego odstawiania metylofenidatu
Flavio Guzman, M.D.: Jak zaplanować odstawianie u pacjenta, który od kilku lat przyjmuje stałą dawkę metylofenidatu i wspólnie z Panem postanowił go odstawić?
David Goodman, M.D.: Gdy pacjenci nagle przerywają przyjmowanie stymulantu, na przykład zapominając o nim na urlopie, fizjologiczne objawy odstawienia są stosunkowo łagodne. Zazwyczaj obejmują:
- obniżoną energię,
- osłabioną motywację,
- nieco większą drażliwość.
Objawy te utrzymują się około 72 godzin, a następnie ustępują.
Gdy zmniejszam dawkę w sposób nadzorowany, terapeutyczny, chcę ocenić, czy objawy ADHD nasilają się w miarę zmniejszania dawki.³ Powolna redukcja dawki pozwala uniknąć objawów odstawienia, które zakłócałyby ocenę, czy ADHD się nasila.
Chodzi o wyeliminowanie skutków odstawienia, podczas gdy obserwuje się, czy funkcje poznawcze pozostają na tym samym poziomie, czy też objawy ADHD powracają przy niższej dawce.
Schemat odstawiania:
- Zmniejszyć dawkę o jedną trzecią i utrzymać ją przez jeden do dwóch tygodni.
- Zmniejszyć o kolejną jedną trzecią i utrzymać ją przez dwa tygodnie.
- Zmniejszyć do ostatniej jednej trzeciej i utrzymać ją przez dwa tygodnie.
Dzięki takiemu powolnemu zmniejszaniu dawki pacjent może na każdym etapie zgłaszać, czy jego objawy poznawcze się nasilają.
Jak interpretować odpowiedź:
- Jeśli pacjent osiąga ostatnią jedną trzecią dawki i zgłasza problemy, takie jak spóźnianie się, zapominanie lub skargi współmałżonka, skuteczna była poprzednia dawka.
- Jeśli pacjent nie zauważył różnicy między pełną dawką a dawką zmniejszoną o jedną trzecią, należy wrócić do ostatniego tolerowanego etapu, a nie do pierwotnej dawki.
Pacjent może radzić sobie na niższej dawce zamiast na wyższej, którą przyjmował wcześniej. W ten sposób ustala się najniższą skuteczną dawkę, przy której pacjent może funkcjonować i dobrze się czuć w ciągu dnia.
Pobierz PDF i inne pliki
Konsekwencje rozwojowe nieleczonego ADHD
Flavio Guzman, M.D.: Nieleczone ADHD wpływa nie tylko na indywidualne funkcjonowanie, ale także na rodziny i osoby otaczające pacjentów. Jak wygląda brak leczenia na przestrzeni życia?
David Goodman, M.D.: Tak. Ten temat pojawia się w rozmowach z osobami, które twierdzą, że ci pacjenci nie powinni przyjmować leków, dlatego trzeba przyjrzeć się negatywnym konsekwencjom nieleczenia ADHD.⁴
Pod względem rozwojowym nieleczone ADHD wiąże się z:
- wyższym ryzykiem palenia papierosów we wczesnej adolescencji,
- wyższym ryzykiem zaburzenia używania substancji,
- wyższym ryzykiem wypadków samochodowych,
- wyższym ryzykiem ciąży,
- wyższym ryzykiem działalności przestępczej,
- mniejszym prawdopodobieństwem ukończenia szkoły średniej,
- mniejszym prawdopodobieństwem ukończenia studiów, a jeśli już, to trwającym dłużej,
- większą liczbą miejsc pracy w ciągu 10 lat niż u innych osób.
Efekt drugiego rzędu polega na tym, że zmiana pracy co dwa, trzy lata oznacza, że nigdy nie zyskuje się pozycji w danej karierze. Zawsze zaczyna się od najniższego szczebla.
Wpływa to na sytuację finansową, więc nigdy nie osiąga się wynagrodzenia odpowiadającego poziomowi kariery i nie można oszczędzać. Wpływa to również na rodzinę, jeśli ma się rodzinę lub partnera.
Widać tu postępujące pogorszenie. Nie dotyczy to jednak każdej osoby z ADHD.
Leczyłem lekarzy, prawników i odnoszących sukcesy przedsiębiorców. Często mają oni w swoim otoczeniu osobę pełniącą rolę sekretarza lub asystenta, formalnie lub nieformalnie.
Umiejętności kompensacyjne są delegowane innej osobie, podczas gdy oni robią to, w czym są najlepsi. Wskazuje to na pewne błędne przekonanie.
Błędne przekonanie polega na tym, że osoba odnosząca sukcesy, niezależnie od kariery, nie może mieć ADHD. To zupełnie nieprawda.
IQ jest niezależny od tego, czy ma się ADHD. Osoba o wysokim IQ może kompensować trudności w nauce, natomiast osoba o przeciętnym lub niższym IQ będzie obciążona nawet stosunkowo prostymi wymaganiami codziennego życia.
Częstość wizyt kontrolnych u stabilnych pacjentów
Flavio Guzman, M.D.: Jak często chce Pan widywać stabilnego pacjenta, który od kilku lat przyjmuje ten sam stymulant w tej samej dawce?
David Goodman, M.D.: Mój harmonogram wizyt kontrolnych wygląda następująco:
- Na początku leczenia stosuję schemat zwiększania dawki i widzę pacjenta ponownie po dwóch do trzech tygodni.
- Jeśli potrzebny jest kolejny etap zwiększania dawki, widzę go miesiąc później i jeszcze raz po miesiącu.
- Ostatecznie wizyty odbywają się co trzy do sześciu miesięcy.
Czasami wydłużam odstęp ponad sześć miesięcy u pacjentów, którzy podróżują po kraju lub za granicę i których harmonogram na to nie pozwala. Ogólnie jednak pacjentów należy widywać co trzy do sześciu miesięcy.
W opiece opartej na pomiarach warto poprosić pacjentów o wypełnienie Adult ADHD Self-Report Scale, obejmującej 18 objawów według DSM-5.⁵ Skala pokazuje, jak często występuje każdy z objawów, i pomaga ukierunkować postępowanie na konkretne objawy rezydualne.⁵
Pobierz PDF i inne pliki
Monitorowanie recept jako nawyk zapewniający bezpieczeństwo
Flavio Guzman, M.D.: Gdyby miał Pan wskazać jeden nawyk w przepisywaniu stymulantów, który w długiej perspektywie czyni leczenie bezpieczniejszym i lepszym dla pacjentów, jaki by to był?
David Goodman, M.D.: Monitorowanie. Zaczyna się ono od monitorowania własnych recept.
W Stanach Zjednoczonych wiele stanów prowadzi aptekarski rejestr recept, który należy sprawdzać okresowo. W niektórych stanach sprawdzenie jest wymagane co kilka miesięcy, w innych nie.
Okresowe sprawdzanie rejestru pokazuje daty realizacji recept i to, jak regularnie dana osoba przyjmuje lek. Jeśli pacjent twierdzi, że przyjmuje lek codziennie, ale prosi o receptę co sześć tygodni, to nie przyjmuje go codziennie i trzeba ocenić, kiedy go pomija.
Należy przejść przez drzewo decyzyjne:
- Czy pacjent regularnie zapomina, czy pomija lek konkretnie w weekendy?
- Jeśli w weekendy, to czy dlatego, że nie czuje potrzeby uzyskania efektu, czy dlatego, że występują subtelne działania niepożądane, których woli uniknąć?
Następnie należy zapytać o:
- adherencję i regularność przyjmowania,
- czas działania leku w ciągu dnia i to, czy jest on wystarczający,
- wszelkie działania niepożądane, które pacjent uważa za problematyczne lub niepokojące.
Wreszcie należy monitorować, jak często widuje się pacjenta: co miesiąc, co trzy miesiące czy co sześć miesięcy. Ta częstość zależy od kilku czynników:
- wiek pacjenta,
- złożoność kliniczna,
- problemy somatyczne,
- polifarmakoterapia,
- obecność czynników ryzyka w wywiadzie.
Piśmiennictwo
- Goodman, D.W., Mago, R., Citrome, L., et al. The American Society of Clinical Psychopharmacology task force consensus statement on the deprescribing of stimulant medications in adults with ADHD. European Neuropsychopharmacology. 2026;111:112863.
- Compton, W.M., Han, B., Blanco, C., et al. Prevalence and correlates of prescription stimulant use, misuse, use disorders, and motivations for misuse among adults in the United States. American Journal of Psychiatry. 2018;175(8):741-755.
- Buitelaar, J., Asherson, P., Soutullo, C., et al. Differences in maintenance of response upon discontinuation across medication treatments in attention-deficit/hyperactivity disorder. European Neuropsychopharmacology. 2015;25(10):1611-1621.
- Shaw, M., Hodgkins, P., Caci, H., et al. A systematic review and analysis of long-term outcomes in attention deficit hyperactivity disorder: effects of treatment and non-treatment. BMC Medicine. 2012;10:99.
- Kessler, R.C., Adler, L., Ames, M., et al. The World Health Organization adult ADHD self-report scale (ASRS): a short screening scale for use in the general population. Psychological Medicine. 2005;35(2):245-256.
